Als saus voor unagi (Japans gegrilde paling) te zoet smaakt, voeg dan niet meteen water of sojasaus toe. De oorzaak kan zijn dat tijdens het inkoken veel water verdampte, dat de oorspronkelijke verhouding tussen suiker en mirin zoet is, of dat je te veel saus over de paling en rijst hebt gedaan. Bepaal eerst of de saus op zichzelf te zoet is of vooral in combinatie met het gerecht. Probeer een verandering daarna op een klein beetje afzonderlijke saus.

Redactionele illustratie van saus op verschillende niveaus in gelijke pannen; geen gemeten concentraties en geen vastgelegd eindresultaat van een specifiek recept.
1. Inkoken verandert hoe sterk zoet en zout smaken
Als water bij het verhitten verdampt, blijven suiker, zout en andere opgeloste stoffen achter in minder vloeistof. Een lepel kan daardoor sterker smaken zonder dat er suiker is toegevoegd. Een donkerdere kleur of dikkere consistentie bewijst niet dat de totale hoeveelheid suiker is toegenomen. Zet eerst het vuur uit, laat de saus wat afkoelen en proef een klein beetje.
Het officiële basisrecept voor unagisaus van Kikkoman gebruikt voor twee porties elk 4 eetlepels hon-mirin (zoete Japanse rijstwijn voor koken), kooksake en sojasaus, plus 3½ eetlepel suiker. Na toevoeging van de suiker en sojasaus schrijft het recept 3–5 minuten inkoken voor, tot ongeveer de helft à een derde van het oorspronkelijke vloeistofvolume overblijft. Deze tijden en verhouding gelden voor dat recept en zijn geen algemene norm voor elke saus.

Figuur 1: Schematische vergelijking van de oorspronkelijke en ingekookte saus; het gaat om waterverlies en niet om extra zoetstof.
2. Maak onderscheid tussen het recept en de hoeveelheid bij het serveren
De saus kan in de pan goed in balans zijn, maar een hap overheersen als je de gegrilde paling er dik mee bestrijkt of extra saus over het bord en de rijst giet. Dat is een kwestie van gebruikte hoeveelheid, niet noodzakelijk een fout in het recept. Proef eerst wat saus apart en vergelijk daarna even grote stukken paling met minder saus.
In het eenvoudige hitsumabushi-recept van Kikkoman is het toevoegen van de saus bij gekochte kabayaki (gegrilde paling met glazuur) een aparte bereidingsstap. Dit laat zien dat de hoeveelheid saus afzonderlijk kan worden gekozen; het betekent niet dat de meegeleverde saus altijd helemaal nodig is.

Figuur 2: Het recept en de hoeveelheid saus bij het serveren zijn verschillende variabelen. Een dikke laag bewijst geen fout in de samenstelling.
3. Test een aanpassing op een kleine portie, niet op de hele pan
Schep met een schone soeplepel wat saus in een ander kommetje en laat de hoofdhoeveelheid ongemoeid. Verdeel het proefmonster zo nodig: probeer bij het ene een beetje water en bij het andere sojasaus, waarbij je telkens slechts één factor verandert. Proef bij ongeveer de serveertemperatuur en steek een gebruikte proeflepel niet terug in de pan.

Figuur 3: Alleen het afgeschepte monster wordt aangepast; de rest blijft een ongewijzigde referentie.
4. Verdunnen verandert meer dan de zoetheid
Water vermindert de zoetheid per hoeveelheid saus, maar verdunt tegelijkertijd de zoutheid, umamismaak en stroperigheid en verandert hoe de saus aan paling hecht. Het haalt de aanwezige suiker niet weg. Alleen vanwege de zoetheid verdunnen kan een vlakke smaak en minder glanzend glazuur opleveren.
Test water daarom eveneens eerst apart. Lang opnieuw koken na het verdunnen laat weer water verdampen; herhaal niet ongecontroleerd het patroon ‘water toevoegen en opnieuw inkoken’. De suiker- en zoutvormen in de afbeelding zijn symbolen voor concentratie, geen kristallen die werkelijk in de saus drijven.

Figuur 4: Zowel suiker als zout worden over meer vloeistof verdeeld. Dit is geen gezondheidsclaim of gemeten chemische analyse.
5. Sojasaus toevoegen verhoogt óók het zoutgehalte
Sojasaus haalt de suiker niet uit te zoete saus. Het voegt zout, geur en umami toe en verandert daarmee de onderlinge smaakbalans. Is de saus al zout genoeg, dan kan het resultaat slechter zijn. Test het dus op een apart gedeelte. De twee schuifregelaars in de afbeelding verbeelden onafhankelijke factoren, geen meetwaarden.
Bij commerciële sauzen verschilt de samenstelling per product. De officiële productpagina van Ebara Foods voor Unagi Kabayaki Sauce 1600 g noemt onder andere sojasaus, suikers (suiker en zetmeelstroop), mirin en zout en vermeldt 28,0 g koolhydraten en 7,1 g zoutequivalent per 100 g. Deze cijfers gelden alleen voor dat product. Raadpleeg de Japanse consumentenautoriteit voor de categorieën op het voedingsetiket. Je kunt de hoeveelheid koolhydraten niet zomaar gelijkstellen aan de massa toegevoegde suiker; vergelijk etiketten op basis van dezelfde vermelde portie of massa. Het etiket van de verpakking die je in handen hebt, is leidend.

Figuur 5: Sojasaus verandert ook de zoutheid en andere smaken; suiker en zout hebben geen gezamenlijke instelling.
6. Verminder het glazuur, niet per se de hoeveelheid paling
Je kunt evenveel paling serveren en toch de laatste laag dunner aanbrengen, een deel van het meegeleverde sauszakje bewaren of geen plas saus op het bord laten ontstaan. Is de gekochte kabayaki al geglaceerd, proef dan eerst een hap voordat je iets toevoegt. Houd bij de vergelijking de hoeveelheid paling en de bereiding gelijk en verander uitsluitend de saus.

Figuur 6: De porties paling zijn gelijk; alleen de bedekking en overtollige saus verschillen.
7. Leg één verandering per keer vast voor de volgende bereiding
Noteer om een geslaagde aanpassing te herhalen het oorspronkelijke recept, de mate van inkoken, wat je hebt toegevoegd, de gebruikte hoeveelheid saus en hoe het met de maaltijd smaakte. Verander de volgende keer alleen de suiker, alleen het inkoken of alleen de hoeveelheid saus bij de afwerking. De afbeelding is een fictief voorbeeld waarbij één zoet ingrediënt verschilt; het is geen aanbevolen hoeveelheid of experiment.

Figuur 7: Voorbeeld van het bijhouden van één wijziging. Schrijf de werkelijke hoeveelheden in je eigen kooknotities.
Controleer productetiketten en voedselveiligheid afzonderlijk
Verpakte kabayaki en bijbehorende saus kunnen qua ingrediënten, smaak en bewaaromstandigheden afwijken van zelfgemaakte saus. Bekijk de ingrediënten, allergenen, bewaarinstructies en aanwijzingen na openen van het specifieke product. Water of suiker toevoegen biedt geen garantie op veilige bewaring. Volg het advies van het Japanse ministerie van Volksgezondheid, Arbeid en Welzijn ter voorkoming van voedselvergiftiging thuis: gebruik schoon gereedschap, laat bereid voedsel niet lang op kamertemperatuur staan en verdeel, koel en bewaar restjes tijdig in kleine porties. Hier worden geen algemeen geldige bewaartermijnen of opwarmtijden voorgeschreven.
Geraadpleegde primaire bronnen
Kikkoman, basisrecept unagisaus: afzonderlijk officieel recept met ingrediënten en inkookstappen.
Kikkoman, eenvoudige hitsumabushi: recept met aparte stap voor de meegeleverde saus.
Ebara Foods, Unagi Kabayaki Sauce 1600 g: ingrediënten en voedingswaarden per 100 g voor dat product.
Japanse consumentenautoriteit, voedingswaarde-etikettering: officiële uitleg van de etikettekst en interpretatie.
Japans ministerie van Volksgezondheid, Arbeid en Welzijn, preventie van voedselvergiftiging thuis: officiële adviezen over bereiding en opslag.
Lees het volgende artikel

