Jedzenie węgorza w Doyō no Ushi no Hi łączy życzenie zdrowego przetrwania upałów ze zwyczajem kulinarnym przekazywanym od epoki Edo. Znana jest opowieść, że spopularyzował go Hiraga Gennai, ale istnieje kilka wersji pochodzenia zwyczaju; jedna anegdota nie wystarcza, by ustalić jego początki. Rozdzielenie okresu zwanego doyō i dnia zwanego Dniem Wołu ułatwia zrozumienie tej okazji.
Czym jest Doyō no Ushi no Hi? Zbieżność okresu sezonowego i dnia zodiakalnego
Zamiast zapamiętywać Doyō no Ushi no Hi jako jedną długą nazwę, łatwiej oddzielić doyō od Dnia Wołu. Przyjrzyjmy się najpierw znaczeniu okresu, a następnie cyklowi dni.

Doyō występuje cztery razy w roku, nie tylko latem
Doyō oznacza około 18 dni przed Risshun, Rikka, Risshū i Rittō, czyli kalendarzowymi początkami wiosny, lata, jesieni i zimy. Tak definiuje je również słownik pojęć kalendarzowych Narodowego Obserwatorium Astronomicznego Japonii. Letnie doyō przypada bezpośrednio przed Risshū. Choć doyō kojarzy się często z latem, w kalendarzu występuje przy każdej z czterech pór roku.
Mimo podobnej wymowy doyō jest innym słowem niż japońska nazwa soboty. Nie oznacza więc soboty przeznaczonej na jedzenie węgorza. Ponadto Risshū to sezonowy punkt kalendarza, a nie informacja, że rzeczywiste upały kończą się tego dnia.
Dzień Wołu powraca co 12 dni
Dwanaście znaków zodiaku przypisuje się zarówno latom, jak i dniom. Dlatego Dzień Wołu powtarza się w cyklu 12-dniowym; gdy przypada w okresie doyō, nazywa się Doyō no Ushi no Hi. Japońskie Ministerstwo Rolnictwa, Leśnictwa i Rybołówstwa również wyjaśnia go jako zbieżność tych dwóch elementów.
Ponieważ cykl 12-dniowy mieści się w okresie około 18 dni, w niektórych latach w tym samym doyō przypadają dwa Dni Wołu. Wtedy pierwszy nazywa się ichi no ushi, a drugi ni no ushi.
Także materiał tokijskiego urzędu celnego o węgorzu wyjaśnia to na przykładzie roku z dwoma Dniami Wołu.
Ważne jest to, że okazja ta nie przypada co roku tego samego dnia i miesiąca. Planując posiłek lub rezerwację, sprawdź kalendarz właściwego roku zamiast przepisywać datę z ubiegłorocznej ulotki czy starego artykułu. Sprawdź również, czy występuje drugi Dzień Wołu, zamiast zakładać, że w danym roku jest tylko jeden.

Węgorz jako potrawa odświętna: życzenie zdrowia
Zwyczaj jedzenia określonych dań podczas sezonowych obchodów nazywa się gyōjishoku, czyli potrawami na szczególne okazje. Ministerstwo rolnictwa wyjaśnia, że wyrażają one życzenia szczęścia i zdrowia dla rodziny, a jako przykład podaje węgorza w letnie Doyō no Ushi no Hi.
Znając to tło, można widzieć w tej okazji sposobność do odczuwania pory roku przy stole, wykraczającą poza dzień sprzedaży węgorza. Wspólny, nieco bardziej wyjątkowy posiłek w upalne dni lub rodzinna rozmowa o znaczeniu doyō to również sposoby uczestniczenia w tej kulturze.
Jednak fakt, że dawniej jedzono węgorza z życzeniem zdrowia, nie gwarantuje zapobiegania konkretnej chorobie. Właściwiej rozumieć to jako kulturę jedzenia wyrażającą takie życzenie, bez obietnicy, że węgorz zjedzony tego dnia zapobiegnie letniemu zmęczeniu. Ciesz się posiłkiem, dbając też o codzienne odżywianie i odpoczynek, zamiast polegać na jednej porcji węgorza.
Czy naprawdę zapoczątkował to Hiraga Gennai?
Czytając o pochodzeniu, warto odróżniać znaną opowieść od tego, co da się potwierdzić źródłami. Zacznijmy od sposobu przedstawiania historii o Gennai.
Znana wersja mówi, że pomógł sprzedawcy węgorzy w interesach
Według słynnej anegdoty Hiraga Gennai wykorzystał ludowe przekonanie o jedzeniu w Dzień Wołu produktów, których nazwa zaczyna się od dźwięku «u». Miał poradzić sprzedawcy węgorzy, aby przed sklepem umieścił napis zapowiadający Doyō no Ushi no Hi. Japan Search przytacza tę historię, ale wyraźnie zaznacza też, że istnieje kilka wersji pochodzenia zwyczaju.
Dlatego należy unikać twierdzeń, że Gennai wymyślił go samodzielnie albo że ta reklama jest potwierdzonym faktem historycznym. Trafniej powiedzieć, że to zwyczaj epoki Edo, a według jednej znanej teorii Gennai go spopularyzował. Dodanie przy opowiadaniu «jak głosi przekaz» pomaga oddzielić tradycję od faktów możliwych do sprawdzenia.
Czytaj dawne zapisy oddzielnie od późniejszych opowieści
Japan Search podaje także, że Meiwashi opisuje zwyczaj jedzenia węgorza w Doyō no Ushi no Hi. Jest to wskazówka do badania praktyki, ale samo istnienie takiego fragmentu nie potwierdza wszystkich szczegółów anegdoty o Gennai.
Wyjaśniając historię, trzeba rozróżniać trzy kwestie: dokumenty z epoki pokazują zwyczaj żywieniowy, komuś przypisuje się jego rozpoczęcie, a zwyczaj trwa do dziś. Zamiast tłumaczyć wszystko pomysłem jednej osoby, łatwiej zrozumieć początki jako połączenie wcześniejszych praktyk sezonowych, handlu i kultury jedzenia.
Związek lata i węgorza pojawia się także w Man’yōshū
Sam pomysł jedzenia węgorza latem występuje nie tylko w anegdotach z epoki Edo. Japan Search przedstawia wiersz Ōtomo no Yakamochiego z Man’yōshū, w którym wspomniano letnią utratę wagi i węgorza. Istnienie tego wiersza nie dowodzi jednak, że już wtedy obchodzono Doyō no Ushi no Hi w takiej samej formie jak dziś.
Również tutaj należy odróżnić zalecanie węgorza latem od zwyczaju jedzenia go w konkretnym dniu kalendarza. Dawny wiersz pomaga poznać oczekiwania ludzi wobec węgorza, lecz nie jest dowodem współczesnych korzyści zdrowotnych.
Przy stole można wyjaśnić, że związek lata i węgorza występuje również w dawnych wierszach, ale jest odrębną kwestią od pochodzenia Doyō no Ushi no Hi. Dzięki temu nie miesza się epizodów z różnych epok.

Węgorz nie musi być jedynym sposobem świętowania
Jeśli chcesz potraktować węgorza jako potrawę na tę okazję, wybierz według smaku i budżetu: na przykład kabayaki z ryżem lub małe porcje shirayaki. Przy wspólnym posiłku rodzinnym ustal najpierw liczbę osób i to, czy będzie daniem głównym, czy dodatkiem. Ułatwi to zaplanowanie wielkości zamówienia.
Nie trzeba też skupiać posiłku dokładnie na tym dniu. W restauracji sprawdź dni otwarcia i możliwość rezerwacji, przy jedzeniu na wynos godzinę odbioru, a przy zakupie internetowym przewidywany termin dostawy i zasady przechowywania. Przyjemność z kalendarza można pogodzić z codziennymi potrzebami.
Nawet dla osób, które nie lubią węgorza lub go nie jedzą, może to być okazja do zauważenia zmiany pory roku. Znajomość tradycji i obowiązek jedzenia zawsze tego samego dania to różne sprawy. Porozmawiaj o jej pochodzeniu i dostosuj ją do własnego stołu.
Często zadawane pytania
- Czy Doyō no Ushi no Hi przypada co roku tego samego dnia lipca?
- Nie. Data zależy od połączenia okresu doyō i dni zodiakalnych, dlatego miesiąc i dzień nie są co roku stałe. Sprawdź kalendarz właściwego roku.
- Czy trzeba jeść węgorza także w drugi Dzień Wołu?
- Nie ma takiego obowiązku. Ni no ushi to po prostu nazwa drugiego Dnia Wołu w tym samym okresie doyō. Możesz korzystać z tej okazji zgodnie ze swoimi planami i upodobaniami.
- Czy węgorza je się latem dlatego, że tylko wtedy jest smaczny?
- Opisany tutaj związek z Doyō no Ushi no Hi dotyczy kalendarza i kultury jedzenia. Sam w sobie nie pozwala ustalić pory roku, w której węgorz ma najlepszy smak lub jakość. Przy zakupie uwzględnij informacje o produkcie lub lokalu, a nie tylko datę okazji.
Czytaj następny artykuł

