Tập quán ăn lươn vào Doyō no Ushi no Hi kết hợp mong muốn khỏe mạnh trong mùa nóng với thói quen ăn uống được truyền lại từ thời Edo. Câu chuyện Hiraga Gennai phổ biến tập quán này rất nổi tiếng, nhưng có nhiều cách giải thích về nguồn gốc; một giai thoại không đủ để khẳng định tập quán bắt đầu ra sao. Tách khoảng thời gian gọi là doyō khỏi ngày gọi là ngày Sửu sẽ giúp hiểu dịp này dễ hơn.
Doyō no Ushi no Hi là gì? Khi một khoảng thời gian theo mùa trùng với ngày theo con giáp
Thay vì ghi nhớ Doyō no Ushi no Hi như một tên dài duy nhất, sẽ dễ hiểu hơn nếu tách doyō và ngày Sửu. Hãy xem ý nghĩa của khoảng thời gian trước, rồi đến chu kỳ các ngày.

Doyō có bốn lần mỗi năm, không chỉ vào mùa hè
Doyō chỉ khoảng 18 ngày trước Risshun, Rikka, Risshū và Rittō, tức Lập xuân, Lập hạ, Lập thu và Lập đông trong lịch truyền thống. Phần giải thích thuật ngữ lịch của Đài Thiên văn Quốc gia Nhật Bản cũng định nghĩa như vậy. Doyō mùa hè nằm ngay trước Lập thu. Dù nhắc đến doyō thường khiến người ta nghĩ đến mùa hè, trên lịch nó có ở cả bốn mùa.
Dù cách đọc gần giống nhau, doyō là từ khác với từ tiếng Nhật chỉ thứ Bảy. Đây không phải ngày thứ Bảy để ăn lươn. Ngoài ra, Lập thu là một mốc mùa theo lịch, không có nghĩa là thời tiết nóng thực tế chấm dứt từ ngày đó.
Ngày Sửu lặp lại mỗi 12 ngày
Mười hai con giáp được gán cho cả ngày lẫn năm. Vì thế ngày Sửu lặp lại theo chu kỳ 12 ngày; ngày Sửu nằm trong khoảng doyō được gọi là Doyō no Ushi no Hi. Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản cũng giải thích đây là ngày hai yếu tố này trùng nhau.
Vì chu kỳ 12 ngày nằm trong khoảng chừng 18 ngày, một số năm có hai ngày Sửu trong cùng một đợt doyō. Khi có hai ngày, ngày đầu gọi là ichi no ushi, ngày sau là ni no ushi.
Chuyên đề về lươn của Hải quan Tokyo cũng giải thích bằng ví dụ một năm có hai ngày Sửu.
Điều quan trọng là dịp này không có ngày tháng cố định hằng năm. Khi lên kế hoạch dùng bữa hoặc đặt chỗ, hãy kiểm tra lịch của năm dự định, thay vì dùng lại ngày trên tờ quảng cáo năm trước hay bài viết cũ. Cũng nên xem có ngày Sửu thứ hai hay không, đừng mặc nhiên cho rằng năm đó chỉ có một ngày.

Ăn lươn là một phần của văn hóa món ăn theo dịp, gửi gắm mong ước sức khỏe
Tập quán ăn những món nhất định trong các dịp theo mùa được gọi là gyōjishoku, hay món ăn theo dịp lễ. Bộ nông nghiệp giải thích rằng các món này gửi gắm mong ước hạnh phúc và sức khỏe cho gia đình, đồng thời nêu lươn vào Doyō no Ushi no Hi mùa hè làm ví dụ.
Hiểu bối cảnh này, có thể xem đây là cơ hội cảm nhận mùa trên bàn ăn, vượt ra ngoài một ngày bán lươn đơn thuần. Cùng dùng một bữa đặc biệt hơn thường ngày giữa mùa nóng, hoặc trò chuyện với gia đình về ý nghĩa của doyō, cũng là những cách tận hưởng văn hóa này.
Tuy nhiên, việc người xưa ăn với mong muốn khỏe mạnh không bảo đảm món ăn ngăn ngừa được một bệnh cụ thể. Nên hiểu đây là văn hóa ẩm thực thể hiện mong ước sức khỏe, chứ không phải lời hứa rằng ăn lươn đúng ngày sẽ tránh được mệt mỏi mùa hè. Hãy thưởng thức đồng thời coi trọng bữa ăn hằng ngày và nghỉ ngơi, không chỉ trông cậy vào một bữa lươn.
Có thật Hiraga Gennai là người khởi xướng?
Khi đọc về nguồn gốc, cần phân biệt câu chuyện nổi tiếng với điều có thể xác nhận từ tư liệu. Trước hết hãy xem câu chuyện về Gennai được trình bày như thế nào.
Một giả thuyết quen thuộc cho rằng ông đã giúp việc kinh doanh của một quán lươn
Theo giai thoại nổi tiếng, Hiraga Gennai dựa vào niềm tin dân gian về việc ăn món có tên bắt đầu bằng âm «u» vào ngày Sửu, rồi khuyên một quán lươn treo thông báo Doyō no Ushi no Hi trước cửa. Japan Search giới thiệu câu chuyện này nhưng cũng nêu rõ có nhiều cách giải thích về nguồn gốc tập quán.
Vì vậy, nên tránh khẳng định rằng một mình Gennai phát minh ra tập quán, hay lời quảng cáo ấy là sự thật lịch sử đã được xác nhận. Cách hiểu phù hợp hơn là đây là phong tục thời Edo và có một giả thuyết nổi tiếng cho rằng Gennai đã phổ biến nó. Khi kể lại, thêm «tương truyền» giúp phân biệt lời truyền tụng với sự thật có thể kiểm chứng.
Đọc riêng các ghi chép cổ và những câu chuyện được kể về sau
Japan Search cũng cho biết Meiwashi có ghi chép về tập quán ăn lươn vào Doyō no Ushi no Hi. Đây là manh mối để nghiên cứu phong tục, nhưng sự tồn tại của đoạn ghi chép không xác nhận mọi chi tiết trong giai thoại về Gennai.
Khi giải thích lịch sử, cần tách biệt ba việc: tư liệu đương thời cho thấy một tập quán ăn uống, người ta truyền rằng ai đó đã khởi xướng nó, và tập quán vẫn tiếp tục ngày nay. Thay vì giải thích tất cả bằng ý tưởng của một người, hãy xem đây là sự giao thoa giữa nếp sinh hoạt theo mùa có từ trước, việc buôn bán và văn hóa ẩm thực.
Mối liên hệ giữa mùa hè và lươn cũng có trong Man’yōshū
Ý tưởng ăn lươn vào mùa hè không chỉ xuất hiện trong giai thoại thời Edo. Japan Search giới thiệu một bài thơ của Ōtomo no Yakamochi trong Man’yōshū đề cập đến việc gầy đi vào mùa hè và lươn. Tuy vậy, bài thơ không chứng minh rằng khi ấy người ta đã thực hành Doyō no Ushi no Hi giống ngày nay.
Ở đây cũng cần phân biệt lời khuyên ăn lươn vào mùa hè với tập quán ăn vào một ngày cụ thể theo lịch. Thơ cổ giúp tìm hiểu người xưa kỳ vọng gì ở lươn, nhưng không phải tư liệu chứng minh lợi ích sức khỏe ngày nay.
Khi trò chuyện lịch sử bên bàn ăn, có thể giải thích rằng mối liên hệ giữa mùa hè và lươn cũng xuất hiện trong thơ cổ, nhưng là chuyện riêng với nguồn gốc Doyō no Ushi no Hi. Nhờ vậy không trộn lẫn các câu chuyện thuộc những thời kỳ khác nhau.

Không nhất thiết chỉ có lươn mới giúp tận hưởng dịp này
Muốn thưởng thức lươn như món ăn theo dịp, bạn có thể chọn theo khẩu vị và ngân sách: chẳng hạn kabayaki với cơm hoặc từng phần nhỏ shirayaki. Nếu cả nhà cùng ăn, hãy quyết định trước số người và lươn sẽ là món chính hay một món bổ sung, để dễ tính lượng cần đặt.
Cũng không cần dồn bữa ăn vào đúng ngày đó. Nếu ăn ngoài, hãy kiểm tra ngày mở cửa và khả năng đặt chỗ; nếu mua mang về, kiểm tra giờ nhận; nếu mua trực tuyến, kiểm tra ngày giao dự kiến và hướng dẫn bảo quản. Việc tận hưởng ý nghĩa lịch pháp vẫn có thể phù hợp với sinh hoạt hằng ngày.
Với người không thích hoặc không ăn lươn, đây vẫn có thể là dịp chú ý đến sự chuyển mùa. Biết một truyền thống và bắt buộc phải ăn cùng một món là hai việc khác nhau. Hãy trò chuyện về nguồn gốc và vận dụng theo cách phù hợp với bàn ăn của mình.
Câu hỏi thường gặp
- Doyō no Ushi no Hi có rơi vào cùng một ngày tháng Bảy mỗi năm không?
- Không. Ngày này được xác định bởi sự kết hợp giữa khoảng doyō và các ngày theo con giáp, nên ngày tháng không cố định hằng năm. Hãy kiểm tra lịch của năm liên quan.
- Có bắt buộc ăn lươn vào ngày Sửu thứ hai không?
- Không có quy định bắt buộc như vậy. Ni no ushi chỉ là tên của ngày Sửu thứ hai trong cùng một đợt doyō. Bạn có thể tận hưởng dịp này theo kế hoạch và sở thích.
- Ăn lươn mùa hè có phải vì chỉ mùa đó lươn mới ngon?
- Mối liên hệ với Doyō no Ushi no Hi được giải thích ở đây thuộc về lịch pháp và văn hóa ẩm thực. Chỉ riêng điều này không thể xác định mùa lươn có hương vị hay chất lượng tốt nhất. Khi mua, hãy xem thông tin về sản phẩm hoặc cửa hàng bên cạnh ngày của dịp lễ.
Đọc bài tiếp theo

